धानमा कालो पोकेको संक्रमण

जागरणपोस्ट २४ आश्विन २०७७, शनिबार १७:०४ विचार / दृष्‍टिकोण
सेयर गर्नुहोस्

समीर ज्ञवाली//

परिचय

मुख्यतया असोज कार्तिकको महीनामा, बर्खे धान रोपेको करिब ९० दिन पछि, जब धानको बालामा बीज उत्पादन हुन थाल्छ विशेषगरी आद्रता र तापाक्रम बढी हुने उष्ण र समतोष्ण क्षेत्रहरुमा बिभिन्न मुलायम, सुन्तला र केही गाढा हरियो/कालो पोका जस्तो देखिन्छन्। त्यो सुन्तला रंगको मखमली द्रव्य (Villosiclava virens Ustilaginidea virens) नामक फङ्गसको क्ल्यामिडो-स्पोरहरूको समूह हो र यसलाई अङ्ग्रेजीमा False Smut र नेपालीमा कालो पोके रोगको रूपमा चिनिन्छ।

सामान्यतया स्मट रोगहरु Ustilaginales अर्डरभित्र पर्छन्, तर धानको कालो पोके रोग यस अर्डरसँग सम्बन्ध राख्दैन। सुरुमा त यसलाई उपविभाग Deuteromycotina अन्तर्गत राखिएको थियो, तर पछि आएर यसलाई उपखण्ड Ascomycotina अन्तर्गत राखिएको छ। तसर्थ, यो सही अर्थमा स्मट होईन, त्यसैले यसलाई अङ्ग्रेजीमा फल्स स्मट भनिन्छ।

सर्वप्रथम प्राचीन चिनियाँ साहित्यहरूमा (ओयू, १९८५) मा निकै नै प्रारम्भिक रूपमा वर्णन गरिएको कालो पोकेको रोग नेपालमा भने पहिलो चोटि सन् १९६४ मा रिपोर्ट गरिएको थियो। ताइवानबाट भित्राईएका प्रजातिहरूबाट प्रवेश पाएको यो रोगले चाँडै नै प्राय: सबै वर्णशंकर र नेपालका आदिवासी प्रजातिहरू समेतमाथी हावी रह्यो। पछि यो भक्तपुर जिल्लामा कञ्चन प्रजातिमा पनि महामारीको रूपमा देखा पर्‍यो र उत्पादनमा भारी घाटा पनि ब्योहर्नु पर्यो।

धानमा बाला पसाउने प्रारम्भिक चरणदेखी धान पाक्दासम्म विभिन्न चरणमा देखिने यो कालो पोके रोगले पुरै बालालाई नै अतिक्रमण गरेर बाहीर पट्टी आफ्ना सुक्ष्मबिजहरु (माईक्रोस्पोर्स) हरु जम्मा गर्दछ। हामीले बाहिर पट्टि देख्ने सुन्तला रंगको मलमली धुलो सोही सुक्ष्मबिजहरुको सुरुको अवस्था हो भने हामीले पछी देख्ने गरेको कालो अथवा गाढा हरियो पोकाहरु सोही सुक्ष्मबिजहरुको परिपक्व चरणहरु हुन्। बाहिरबाट ती सुक्ष्मबिजहरुले ढाकेर भित्रपट्टि माईसेलीयाहरु फैलाएर पुरै बालालाई नै आक्रमण गर्दछ र बोटनै मरेर जाने सम्मको असर गर्दछ। यस्ता दानामा चामलको सट्टा ढुसीको सुक्ष्मबिजहरुले भरिएका हुन्छन् र नराम्रो गन्ध आउँछ । सामान्य अवस्थामा बालामा केहि दाना कालो ढुसीको पोका भए पनि अरु दानाहरु स्वस्थ हुन्छन् । तर, रोगको लागि वातावरण अनुकूल भएमा पुरै बाला नै कालो पोकेमा परिणत हुन्छ र बोट सुकेर मर्दछ । पैदावार घाटा संक्रमण को गंभीरताको आधारमा एक प्रतिशत देखी पचास प्रतिशतसम्म पुग्छ भने विउको उर्वराशक्तिमा ३५% सम्मले फरक पार्दछ।

सामान्यतया, यस रोगले धानको फूलको अंडाशय नष्ट भईसकेपछिको शुरुआती फूल फुल्ने अवस्थालाई असर गर्दछ । तर बाला लगभग परिपक्वतामा पुगिसकेपछी संक्रमणको दोस्रो चरण सुरु हुन्छ।

कालो पोके रोग बाला पसाउने र दाना लाग्ने अवस्थामा बढी देखिएपनि धेरैजसो यसले धानका सुरुवाती चरणमानै विरुवामा संक्रमण गरिसकेको हुन्छ। कालो पोकेले संक्रमण गर्ने केही चरणहरु निम्न छन्।

१. बेर्ना अवस्थामा अन्तरकोषिय प्रणालीगत संक्रमण:
कालोपोकेका कोनिडियाबाट जीवाणुहरु विउको कोइओप्टाइलको छालाभित्र छिर्छन् र बेर्नासँगै हुर्किन्छन्।

२. प्रारम्भिक फूल फुल्ने बेलामा संक्रमण:
यो अवस्थामा, फङ्गसले अंडाशय र फूलको शैलीलाई नष्ट गर्दछन् तर स्टिग्मा र एन्थर लोबहरु अक्षुण्ण रहन्छन् र अन्तत: सुक्ष्मबिजमा परिणत हुन्छन् र हावाको मद्दतले फैलिएर थप महामारी फैलाउन सक्रिय हुन्छन्।

३. परिपक्व दानामा संक्रमण:
ढुसीको सुक्ष्मबिजहरु अनाजको ग्लुममा जम्मा हुन्छन्, ओस हुन्छ, ओसिलो पार्छ र लेमा र पलिए पछाडि अलग गर्दछ। त्यसपछि बीजाणु अन्तत: एन्डोस्पर्मको सम्पर्कमा आउँदछ र अन्नलाई सम्भ्रान्त बोटमा परिणत गर्दछ जसलाई थप संक्रमणको लागि फैलिन सकिन्छ।

पहिचान

कालो पोकेलाई सामान्यतया धानको बालामा पाईने मखमली सुन्तला रंगका बीजाणु पोकाहरूको उपस्थिति द्वारा पहिचान गरिन्छ जुन पछि परिपक्वतामा गाढा हरियो वा कालोमा परिणत हुन्छ। यस पोकामा ढुसीको टिश्यू र फुलजन्य भागहरुको मिश्रण हुन्छ जुन सेतो झिल्ली भित्र निहित हुन्छ। पछि, यो गोलाकार पोको फस्टाउँदछ र अन्नमा सुक्दा, यो पहेंलो-हरियो वा हरियो-कालो रंगको देखिन्छ।

यस रोगले केवल केही बालाहरु मात्र संक्रमण गर्ने भएकाले हामीले धान धानको बोटका सबै बालाहरुमा कालो पोका देख्दैनौँ। तर यसको मतलब यो होइन कि कालो पोकेको प्रभावहरू केवल संक्रमित स्पाइकहरूमा मात्र सीमित हुन्छन्। यो रोगले यस ढुँसीद्वारा संक्रमित बालालाई मात्र नभए नजिकैको बालाहरुलाई पनि प्रायः खोक्रो गराउदछन् र यदि खोक्रो बनाईनसकेको भए पनि, दानाको प्रकृतिमा अस्थिरता ल्याउँछ र अन्नको गुणस्तरमा भारी मात्रामा फरक पारिदिन्छ।

कुनै पनि रोगको सहि र समयमा पहिचान गर्न का निम्ति सो रोग को कारक तत्व र रोग लागेको बालीमा विभिन्न चरणमा देखिने परिवर्तनका बारेमा सुचित रहनु जरुरी हन्छ। त्यसैले यहाँ तल दिइएका चित्रमा रोग लागेको बालामा विभिन्न तह र चरणमा आउने परिवर्तन हरु प्रष्ट रुपमा जान्न सकिन्छ:

१. माइक्रोस्कोपिक दृष्यमा स्टीलागिनोइडिया वीरेन्सको का सुक्ष्मबिजहरु

२ प्रारम्भिक लक्षणहरू

३ सुरुवाती लक्षणहरू

४ धानका बालामा कालो पोकेको संक्रमणको संकेत

५ संक्रमणको गम्भीर चरण

६ चामलको दानाबाट डक्याज मेशीनद्वारा हटाइएको कालो पोकेका गलहरू।
७ कालो पोकेका बीजाणुको थुप्र द्वारा प्रतिस्थापित चामलको दाना।

८ कालोपोकेको परिपक्व अवस्था ।

यस रोगको स्रोतका रुपमा निम्न कुराहरुलाई लिन सकिन्छ जस्तै:

१. बीजहरू: हामिले धानको ब्याड राख्नका निम्ति प्रयोग गरेका बिउहरुमा नै फङ्गसका आणुबंशीक तत्वहरु रहेका हुनसक्छन जो पछि बिरुवा संंगसंगै हुर्किएर आफ्नो बंश विस्तार गर्दै महामारीको रुप लिन जान्छ। हुनपनि कालोपोके लगाउने फङ्गसले आफ्ना अणुबंशहरु कोनिडिया, स्क्लेरोटिया आदिका रूपमा बीजमा सामेल भएको हुन सक्छ।

२. माटो: यो ढुँसीले माटोमा पनि आफ्ना शुक्ष्मबिजका निम्ति स्थान बनाएर राखेको हुन्छ। सामान्य खेतियोग्य जमिनको आसपासका वातावरणमा यस ढुँसीका स्क्लेरोटिया तहका बिजहरु लगभग ११ महिनासम्म जस्ताको तस्तै रहन सक्दछन्।

३. धानजस्तै सम्बन्धित होस्ट बोटबिरुवा: धान जस्ता र धानसंग जेनेटिकल्ली संबन्धित ओरिजा अफिसिनेल, किओनाचे कोइनिगी र डिजिटेरिया मार्जिनटा जस्ता झारहरुले समेत लामो समयसम्म यो फङ्गसलाई बास दिएर राख्ने गर्दछन्।

फंगल/ढूँसीजन्य रोगहरूको लागि उपयुक्त वातावरण:
तल दिईएका वातावरणहरुमा ढुँसीजन्य फङ्गल रोगहरु बढी मात्रामा लाग्ने र फैलीने गर्दछन् त्यसैले तल दिईएका कुराहरुलाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकियो भने पनि यसबाट हुन सक्ने क्षतिलाई केही हदसम्म कम गर्न सकिन्छ:

१.तापाक्रम र आर्द्रता बढी भएमा

२.तापमान (२-3–35 डिग्री सेल्सियस।)

३.हावा बढी लाग्ने ठाउँमा हावाले बीजाणु बिखार्न र महामारी बढाउन मद्दत गर्दछ।

४.लगातार सिंचाइ गरिएको वा खेतमा लगातार पानीले भरिरहने भएको ।

५.लगातार वर्षा भईरहने ।

६.फसल-रोटेशन अभ्यास बिना लामो समय सम्म उही बालीको निरन्तर खेती गरेको अवस्था।

७.खेतमा धानसँग जेनेटिकल्ली सम्बन्धित झारहरुको व्यापकता भएमा।

८.खराब फसल व्यवस्थापन अभ्यासहरू र अपर्याप्त अन्तरबाली कार्यहरु।

व्यवस्थापन

रोगको पहिचान गरिसकेपश्चात सकेभन्दा छिटो व्यवस्थापन गर्न सक्नेहो भने बालीलाई थप क्षति हुनबाट जोगाउन सकिन्छ। तर व्यवस्थापन भने रोगको प्रकार, क्षति गर्ने तरिका, फैलने तरिका जस्ता कुराहरुलाई ध्यानमा राखि गर्नु जरुरी हुन्छ। सोही अनुसार ब्यवस्थापनका केही तरिकाहरु निम्न छन्।

१.बेलाबेला पानी दिईरहने र अरुबेला खेतलाई सुख्खा रहीरहन दिने।
२.संक्रमित बोटबिरुवा र फूलहरू नष्ट गर्ने र खेतलाई सफा राख्ने।

३.सिंचाईलाई नियन्त्रित गर्ने।

४.एकिकृत झारपात तथा रोज व्यवस्थापन प्रणाली जस्ता प्रविधीको अभ्यास गर्ने।

५.सरकारद्वारा प्रमाणित बीजहरू मात्र प्रयोग गर्ने।

६.रोग प्रतिरोधी प्रजातिहरू प्रयोग गर्ने।

७.सम्भा मान्सुली जस्तो सम्भावित प्रजातिहरू प्रयोग सकेसम्म नगर्ने।

८.चाँडै रोपेको धानको बोटमा प्राय: कम समस्या हुन्छ त्यसैले सधैजसो समस्या देखिने ठाँउमा हल्का चाँडै रोप्ने।

९.ब्याड जमाउनु अघि बीज उपचार गर्ने:
१. कार्बाण्डाजियम @ २ ग्राम / किलोग्राम बीउ
२.तातो पानी द्वारा उपचार:बिउलाई १० मिनेटको लागि ५२ डिग्री तापाक्रममा भिजाउने।

१०.अत्यधिक नाइट्रोजन आपूर्ति नगर्नुहोस्। स्प्लिट डोजमा नाइट्रोजन आपूर्ति गर्नुहोस्।

११.धानमा गाँज लाग्ने बित्तिकै र बाला हाल्नु अगाडि तामामा आधारित ढूँसी नासक विसादीलाई नियन्त्रणात्मक उपायको रूपमा प्रयोग गर्नुहोस्। उदाहरण: कपर अक्सीक्लोराइड।

१३.बाला उद्भवको समयमा निषेधकको रूपमा निम्न ढुँसी नासक विषादिहरु प्रयोग गर्नु प्रभावकारी हुन सक्छ। उदाहरण: एजोक्सीस्ट्रोबिन, प्रोपिकोनाजोल, क्लोरोथालोनिल, ट्राइफ्लक्सीस्ट्रोबिन, टेबुकोनाजोल एकल रूपमा वा विभिन्न संयोजनहरूमा।

१४.एकचोटि संक्रमित भएपछि रोगको प्रकोपको थप प्रगति अवरोध गर्न क्याप्तान वा मन्कोजेब प्रयोग गर्न सकिन्छ।

१५.Bordeaux mixture(0.4%)blitox(0.25%) लाई गाँज हाल्ने अवस्थादेखी १०-१० दिनको अन्तरालमा ३ पटक पर्योग गर्ने।

भिडियो हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस।

(लेखक ज्ञवाली पक्लिहवा कृषि क्याम्पस भैरहवामा बिएस्सी एजीमा अध्ययनरत विद्यार्थी हुन।)

खोज्नुहोस्

धेरै कमेन्ट गरिएका

सबै हेनुर्होस

ताजा अपडेट

सबै हेनुर्होस

सम्पादकीय

सबै हेनुर्होस

आन्दोलनकारीको चेतनास्तरको मापन

कुनैपनि हिंस्रक एवं उत्तेजित आन्दोलन सभ्य समाजको लागि सुहाऊने बिषय हुँदै होईनन। अझ नेपालजस्ता देशमा राजनैतिक तुष्टि प्राप्तीको लागि गरिने आन्दोलन विश्वभरका सबैभन्दा तुच्छ आन्दोलनअन्तर्गतका कोटिमा पर्दछन भनेर भन्दा अन्यथा नहोला। हिजो बुटवलमा आन्दोलनकारीले एक

जागरणपोस्ट १९ आश्विन २०७७, सोमबार ०७:१२

शासकको चाकडीबापत तक्मा !

जागरणपोस्ट ४ आश्विन २०७७, आईतवार १०:२१

सरकारको फासीवादी शैली

जागरणपोस्ट ३० भाद्र २०७७, मंगलवार ०९:४५

असहिष्णु समाज

जागरणपोस्ट ३ भाद्र २०७७, बुधबार ०६:०२